Crimen organizado y desafíos de la política criminal en Chile (2018–2024): transformaciones en los patrones de ejecución del homicidio, secuestro y extorsión

Loading...
Thumbnail Image

Identifiers

Publication date

Authors

Guajardo García, Carlos Felipe

Other responsabilities

Journal Title

Bibliographic citation

Type of academic work

Abstract

[Resumen] La seguridad pública en Chile atravesó entre 2018 y 2024 una importante transformación. Un país históricamente caracterizado por bajos índices de criminalidad enfrentó la irrupción del crimen organizado transnacional, cuya presencia modificó de manera sustantiva los patrones de ejecución de diversos delitos, entre ellos, el homicidio, el secuestro y la extorsión. En este contexto, las instituciones del Estado, concebidas para responder a una criminalidad de baja complejidad, mostraron una capacidad de adaptación insuficiente frente a organizaciones que operan con racionalidad empresarial, división funcional del trabajo delictivo y proyección territorial y tecnológica. Esta brecha -entre la sofisticación del fenómeno criminal y la respuesta institucional- constituye el problema central de la investigación, cuyo objetivo es identificar los principales desafíos de la política criminal y de la política pública frente a dichas transformaciones durante el período señalado. La investigación adopta un enfoque socio-jurídico de naturaleza cualitativa e inductiva, articulado sobre tres fuentes complementarias: análisis documental de estadísticas oficiales e informes institucionales; entrevistas semiestructuradas a actores clave del sistema de seguridad y justicia, y análisis de contenido de sentencias judiciales vinculadas a los nuevos tipos penales promulgados en el período. La triangulación de estas fuentes permite acceder a dimensiones del fenómeno que los registros estadísticos no capturan. Los resultados revelan que las transformaciones delictivas del período -profesionalización del sicariato, industrialización del secuestro extorsivo, consolidación de mercados de extorsión sistemática y expansión de la gobernanza criminal en territorios de soberanía estatal fragmentada- han superado, en muchos casos, la capacidad de respuesta institucional, generando diecinueve nudos críticos distribuidos en los cuatro pilares estratégicos propuestos por la ONUDC. En el pilar de prevención destacan la colonización territorial por organizaciones criminales y el reclutamiento juvenil como reserva criminal. En el de persecución, la asimetría tecnológica con el crimen organizado, la porosidad del sistema penitenciario como nodo de mando y la insuficiencia de recursos humanos especializados. En el de protección, la precariedad del sistema de protección de testigos y la ausencia de atención integral a víctimas. En el de promoción, la fragmentación del conocimiento institucional, la desarticulación entre política criminal y política pública de prevención, y las limitaciones de la cooperación internacional frente al carácter transnacional del fenómeno. La contribución original de esta investigación reside en aportar una sistematización multidimensional de los patrones delictivos estudiados desde una perspectiva criminológica cualitativa, en aplicar el marco de gobernanza criminal al caso chileno y en formular un diagnóstico institucional referido al caso chileno que ofrece insumos concretos para la discusión académica y para los tomadores de decisión en materia de política criminal.
[Abstract] Public security in Chile underwent a significant transformation between 2018 and 2024. A country historically characterized by low crime rates faced the emergence of transnational organized crime, whose presence substantially altered the execution patterns of several offenses, including homicide, kidnapping, and extortion. In this context, state institutions designed to respond to low-complexity criminality proved insufficiently adaptive in the face of organizations operating with business rationality, functional division of criminal labor, and territorial and technological reach. This gap -between the sophistication of the criminal phenomenon and the institutional response- constitutes the central problem of the research, whose objective is to identify the main challenges facing criminal policy and public policy in light of these transformations during the stated period. The research adopts a socio-legal approach of a qualitative and inductive nature, structured around three complementary sources: documentary analysis of official statistics and institutional reports; semi-structured interviews with key actors in the security and justice system; and content analysis of judicial rulings linked to the new criminal offenses enacted during the period. The triangulation of these sources provides access to dimensions of the phenomenon that statistical records do not capture. The results reveal that the criminal transformations of the period -professionalization of contract killing, industrialization of extortive kidnapping, consolidation of systematic extortion markets, and expansion of criminal governance in territories of fragmented state sovereignty- have in many cases exceeded institutional response capacity, generating nineteen critical bottlenecks distributed across the four strategic pillars proposed by UNODC. In the prevention pillar, the most prominent are territorial colonization by criminal organizations and youth recruitment as a criminal reserve. In the prosecution pillar: technological asymmetry with organized crime, the permeability of the prison system as a command node, and insufficient specialized human resources. In the protection pillar: the precariousness of the witness protection system and the absence of comprehensive victim care. In the promotion pillar: fragmentation of institutional knowledge, the disconnect between criminal policy and preventive public policy, and the limitations of international cooperation in the face of the transnational nature of the phenomenon. The original contribution of this research lies in providing a multidimensional systematization of the criminal patterns studied from a qualitative criminological perspective, in applying the criminal governance framework to the Chilean case, and in formulating an institutional diagnosis that offers concrete inputs for academic debate and for decision-makers in criminal policy.
[Resumo] A seguridade pública en Chile atravesou entre 2018 e 2024 unha importante transformación. Un país historicamente caracterizado por baixos índices de criminalidade enfrontou a irrupción do crime organizado transnacional, cuxa presenza modificou de xeito substantivo os patróns de execución de diversos delitos, entre eles, o homicidio, o secuestro e a extorsión. Neste contexto, as institucións do Estado, concibidas para responder a unha criminalidade de baixa complexidade, mostraron unha capacidade de adaptación insuficiente fronte a organizacións que operan con racionalidade empresarial, división funcional do traballo delitivo e proxección territorial e tecnolóxica. Esta fenda -entre a sofisticación do fenómeno criminal e a resposta institucional- constitúe o problema central da investigación, cuxo obxectivo é identificar os principais desafíos da política criminal e da política pública fronte a devanditas transformacións durante o período sinalado. A investigación adopta un enfoque socio-xurídico de natureza cualitativa e indutiva, articulado sobre tres fontes complementarias: análise documental de estatísticas oficiais e informes institucionais; entrevistas semiestruturadas a actores clave do sistema de seguridade e xustiza, e análise de contido de sentenzas xudiciais vinculadas aos novos tipos penais promulgados no período. A triangulación destas fontes permite acceder a dimensións do fenómeno que os rexistros estatísticos non capturan. Os resultados revelan que as transformacións delitivas do período -profesionalización do sicariato, industrialización do secuestro extorsivo, consolidación de mercados de extorsión sistemática e expansión da gobernanza criminal en territorios de soberanía estatal fragmentada- superaron, en moitos casos, a capacidade de resposta institucional, xerando dezanove nós críticos distribuídos nos catro piares estratéxicos propostos pola ONUDC. No piar de prevención destacan a colonización territorial por organizacións criminais e o recrutamento xuvenil como reserva criminal. No de persecución, a asimetría tecnolóxica co crime organizado, a porosidade do sistema penitenciario como nodo de mando e a insuficiencia de recursos humanos especializados. No de protección, a precariedade do sistema de protección de testemuñas e a ausencia de atención integral ás vítimas. No de promoción, a fragmentación do coñecemento institucional, a desarticulación entre política criminal e política pública de prevención, e as limitacións da cooperación internacional fronte ao carácter transnacional do fenómeno. A contribución orixinal desta investigación reside en achegar unha sistematización multidimensional dos patróns delitivos estudados desde unha perspectiva criminolóxica cualitativa, en aplicar o marco de gobernanza criminal ao caso chileno e en formular un diagnóstico institucional referido ao caso chileno que ofrece insumos concretos para o debate académico e para os tomadores de decisión en materia de política criminal.

Description

Editor version

Rights

Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International
Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International

Except where otherwise noted, this item's license is described as Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International