Procesos Creativos desde Terapia Ocupacional: posibilitando otras formas de (r)existir en situaciones de exclusión y desigualdad

Loading...
Thumbnail Image

Identifiers

Publication date

Other responsabilities

Journal Title

Bibliographic citation

Type of academic work

Abstract

[Resumen]Introducción: Aunque silenciadas en los discursos hegemónicos, las artes han atravesado la historia de la Terapia Ocupacional desde sus orígenes, ligadas a prácticas de cuidado, transformación y justicia social. Sin embargo, su despliegue en contextos de desigualdad y exclusión continúa siendo escaso y poco explorado. Esta investigación se sitúa en esa fisura, investigando procesos creativos impulsados y llevados a cabo desde el Laboratorio AHTO de la Universidade Federal de São Carlos —Brasil— y entramados con la trayectoria cultural y epistemológica de la investigadora como terapeuta ocupacional en el Estado español. Objetivo: Comprender cómo se desarrollan procesos creativos desde la Terapia Ocupacional en situaciones de desigualdad y exclusión social. Metodología: Se construyó un diseño metodológico ad hoc, de carácter cualitativo, constructivista-hermenéutico, articulado en cuatro estrategias metodológicas complementarias: scoping review, etnografía visual de la historia de la disciplina, un análisis documental y de archivo de los proyectos creativos desarrollados por el Laboratorio AHTO y un estudio de campo en territorio brasileño. Este último se realizó a partir de dos perfiles de informantes: por un lado, profesionales —terapeutas ocupacionales y una artista implicada en los proyectos—; por otro, personas participantes de dichas experiencias. Se utilizaron distintas estrategias de producción de datos: entrevistas individuales y grupo focal con las profesionales, entrevistas individuales con las personas participantes, observación mixta —participante y no participante— con los dos perfiles de informantes y producciones creativas realizadas por las profesionales al finalizar las entrevistas. En total, participaron siete terapeutas ocupacionales, una artista colaboradora y cuatro personas involucradas en los proyectos creativos impulsados por el laboratorio. Resultados:Los hallazgos evidencian que, en escenarios de desigualdad y exclusión, los procesos creativos impulsados desde la Terapia Ocupacional —conectados con sus raíces artístico-creativas y su historicidad como disciplina surgida al calor de movimientos artísticos, sociales y comunitarios— resignifican rutinas, vínculos y territorios. La práctica de la TO, cuando recupera y actualiza este fundamento creativo, valida existencias, visibiliza cuerpos y dolores silenciados y reconoce su plena humanidad. Al mismo tiempo, se facilita la expresión de la propia voz, la reconstrucción identitaria y el tejido de redes de apoyo que sostienen la participación social y comunitaria. Siempre que estos procesos se acompañan con escucha, flexibilidad, legitimación de la diferencia y una experticia profesional situada en la comprensión profunda de lo creativo, estas prácticas devienen motor de agencia y transformación, impactando de forma tangible en las trayectorias individuales y en la cohesión colectiva. Así, la Terapia Ocupacional se reafirma como disciplina que, desde sus orígenes artísticos, promueve el hacer creativo como herramienta de resistencia, inclusión y producción de vida. Discusión y conclusiones: Los procesos creativos, cuando se enraízan en compromisos ético-estético-políticos, se configuran como motor de transformación subjetiva, profesional y social. La investigación ofrece aportes teóricos al recuperar el carácter creativo, indisciplinado y situado de la Terapia Ocupacional; metodológicos, al desplegar una forma de investigación encarnada, sensible y plural; y prácticos, al visibilizar formas de acompañar desde el arte y la comunidad. Se proponen, además, futuras líneas de investigación y acción comprometidas con otras formas de habitar la disciplina.
[Resumo] Introdución: Aínda que silenciadas nos discursos hexemónicos, as artes teñen atravesado a historia da Terapia Ocupacional desde as súas orixes, vencelladas a prácticas de coidado, transformación e xustiza social. Porén, o seu despregue en contextos de desigualdade e exclusión continúa a ser escaso e pouco explorado. Esta investigación sitúase nesa fenda, indagando procesos creativos impulsados e desenvolvidos desde o Laboratorio AHTO da Universidade Federal de São Carlos —Brasil— e entretecidos coa traxectoria cultural e epistemolóxica da investigadora como terapeuta ocupacional no Estado español. Obxectivo: Comprender como se desenvolven procesos creativos desde a Terapia Ocupacional en situacións de desigualdade e exclusión social. Metodoloxía: Construíuse un deseño metodolóxico ad hoc, de carácter cualitativo, construtivistahermenéutico, articulado en catro estratexias metodolóxicas complementarias: scoping review, etnografía visual da história da disciplina, análise documental e de arquivo dos proxectos creativos desenvolvidos polo Laboratorio AHTO, e un estudo de campo cualitativo no territorio. Este último realizouse a partir de dous perfís de informantes: por unha banda, profesionais —terapeutas ocupacionais e unha artista implicada nos proxectos—; por outra, persoas participantes das ditas experiencias. Utilizáronse distintas estratexias de produción de datos: entrevistas individuais e grupo focal coas profesionais, entrevistas individuais coas persoas participantes, observación mixta —participante e non participante— e producións creativas realizadas polas profesionais ao remate das entrevistas. Participaron sete terapeutas ocupacionais, unha artista colaboradora e catro persoas involucradas nos proxectos creativos impulsados polo laboratorio. Resultados: Os achados evidencian que,en escenarios de desigualdade e exclusión, os procesos creativos impulsados desde a Terapia Ocupacional —conectados coas súas raíces artístico- creativas e coa súa historicidade como disciplina xurdida ao abeiro de movementos artísticos, sociais e comunitarios— resignifican rutinas, vínculos e territorios. A práctica da TO, cando recupera e actualiza este fundamento creativo, valida existencias, visibiliza corpos e dores silenciados e recoñece a súa plena humanidade. Ao mesmo tempo, facilítase a expresión da propia voz, a reconstrución identitaria e o tecido de redes de apoio que sosteñen a participación social e comunitaria. Sempre que estes procesos se acompañan de escoita, flexibilidade, lexitimación da diferenza e unha experticia profesional situada na comprensión profunda do creativo, estas prácticas convértense en motor de axencia e transformación, impactando de forma tangible nas traxectorias individuais e na cohesión colectiva. Así, a Terapia Ocupacional reafírmase como disciplina que, desde as súas orixes artísticas, promove o facer creativo como ferramenta de resistencia, inclusión e produción de vida. Discusión e conclusións: Os procesos creativos, cando se enraizan en compromisos éticoestéticopolíticos, configúranse como motor de transformación subxectiva, profesional e social. A investigación ofrece achegas teóricas ao recuperar o carácter creativo, indisciplinado e situado da Terapia Ocupacional; metodolóxicas, ao despregar unha forma de investigación encarnada, sensible e plural; e prácticas, ao visibilizar formas de acompañar desde a arte e a comunidade. Proponse, ademais, futuras liñas de investigación e acción comprometidas con outras formas de habitar a disciplina.
[Abstract]Introduction: Although often silenced in hegemonic discourses, the arts have historically traversed the field of Occupational Therapy since its origins, closely linked to practices of care, transformation, and social justice. However, their development in contexts of inequality and exclusion remains scarce and underexplored. This research situates itself within that gap, exploring creative processes initiated and carried out by the AHTO Laboratory at the Federal University of São Carlos —Brazil—, intertwined with the cultural and epistemological trajectory of the researcher as an occupational therapist from the Spanish context. Objective: To understand how creative processes are developed through Occupational Therapy in situations of social inequality and exclusion. Methodology: An ad hoc methodological design was constructed, qualitative in nature and based on a constructivist-hermeneutic paradigm, articulated through four complementary strategies: a scoping review, visual ethnography of the history of the discipline, documentary and archival analysis of creative projects developed by the AHTO Laboratory, and a qualitative field study. The fieldwork involved two profiles of informants: on one hand, professionals —occupational therapists and one artist involved in the projects—; and on the other hand, participants of these experiences. Various data production strategies were used: individual interviews and a focus group with professionals, individual interviews with participants, mixed observation —both participant and non-participant—, and creative productions developed by the professionals after the interviews. A total of seven occupational therapists, one collaborating artist, and four participants involved in the creative projects took part in the study. Results: The results show that, in contexts of inequalityand exclusion, creative processes driven by Occupational Therapy—connected to its artistic roots and its history as a discipline that emerged alongside artistic, social, and community movements— resignify routines, relationships, and territories. When Occupational Therapy practice recovers and updates this creative foundation, it validates existences, makes visible silenced bodies and pain, and recognizes their full humanity. At the same time, it facilitates the expression of one’s own voice, identity reconstruction, and the weaving of support networks that sustain social and community participation. Whenever these processes are accompanied by attentive listening, flexibility, legitimization of difference, and professional expertise grounded in a deep understanding of creativity, such practices become engines of agency and transformation, tangibly impacting individual trajectories and collective cohesion. Thus, Occupational Therapy reaffirms itself as a discipline that, since its artistic origins, promotes creative doing as a tool for resistance, inclusion, and the production of life. Discussion and conclusions: When rooted in ethicalaesthetic- political commitments, creative processes become engines for subjective, professional, and social transformation. The research offers theoretical contributions by recovering the creative, undisciplined, and situated nature of Occupational Therapy; methodological contributions through an embodied, sensitive, and plural approach to inquiry; and practical contributions by making visible ways of accompanying others through art and community. Furthermore, it proposes future lines of research and action committed to alternative ways of inhabiting the discipline.
[Resumo]Introdução: Embora silenciadas nos discursos hegemônicos, as artes atravessaram historicamente a Terapia Ocupacional desde suas origens, ligadas a práticas de cuidado, transformação e justiça social. No entanto, seu desenvolvimento em contextos de desigualdade e exclusão ainda é escasso e pouco explorado. Esta pesquisa se insere nessa fissura, investigando processos criativos impulsionados e realizados pelo Laboratório AHTO da Universidade Federal de São Carlos — Brasil—, entrelaçados com a trajetória cultural e epistemológica da pesquisadora como terapeuta ocupacional no contexto espanhol. Objetivo: Compreender como se desenvolvem processos criativos na Terapia Ocupacional em situações de desigualdade e exclusão social. Metodologia: Foi construído um desenho metodológico ad hoc, de natureza qualitativa e fundamentado em uma perspectiva construtivista-hermenêutica, articulado a partir de quatro estratégias complementares: scoping review, etnografia visual da história da disciplina, análise documental e de arquivo dos projetos criativos desenvolvidos pelo Laboratório AHTO, e um estudo de campo qualitativo no território. Este último contou com dois perfis de participantes: por um lado, profissionais —terapeutas ocupacionais e uma artista colaboradora—; por outro, pessoas participantes das experiências analisadas. Foram utilizadas diferentes estratégias de produção de dados: entrevistas individuais e grupo focal com as profissionais, entrevistas individuais com as pessoas participantes, observação mista —participante e não participante— e produções criativas realizadas pelas profissionais ao final das entrevistas. Participaram, ao todo, sete terapeutas ocupacionais, uma artista colaboradora e quatro pessoas envolvidas nos projetos criativos promovidos pelo laboratório. Resultados: Os achados evidenciam que, em contextos de desigualdade e exclusão, os processos criativos impulsionados pela Terapia Ocupacional — conectados às suas raízes artístico-criativas e à sua historicidade como disciplina surgida no contexto de movimentos artísticos, sociais e comunitários — ressignificam rotinas, vínculos e territórios. A prática da TO, quando recupera e atualiza esse fundamento criativo, valida existências, visibiliza corpos e dores silenciadas e reconhece sua plena humanidade. Ao mesmo tempo, facilita a expressão da própria voz, a reconstrução identitária e a construção de redes de apoio que sustentam a participação social e comunitária. Sempre que esses processos são acompanhados de escuta, flexibilidade, legitimação da diferença e uma expertise profissional situada na compreensão profunda do criativo, essas práticas tornam-se motores de agência e transformação, impactando de forma tangível as trajetórias individuais e a coesão coletiva. Assim, a Terapia Ocupacional se reafirma como disciplina que, desde suas origens artísticas, promove o fazer criativo como ferramenta de resistência, inclusão e produção de vida. Discussão e conclusões: Quando enraizados em compromissos éticoestético-políticos, os processos criativos se configuram como motores de transformação subjetiva, profissional e social. A pesquisa oferece contribuições teóricas ao recuperar o caráter criativo, indisciplinado e situado da Terapia Ocupacional; contribuições metodológicas ao propor uma forma de investigação encarnada, sensível e plural; e contribuições práticas ao visibilizar modos de acompanhar a partir da arte e da comunidade. Propõem-se, ainda, futuras linhas de pesquisa e ação comprometidas com outras formas de habitar a disciplina.

Description

Editor version

Rights

Os titulares dos dereitos de propiedade intelectual autorizan a visualización do contido desta tese a través de Internet, así como a súa reprodución, gravación en soporte informático ou impresión para o seu uso privado e/ou con fins de estudo e de investigación. En ningún caso se permite o uso lucrativo deste documento. Estes dereitos afectan tanto ao resumo da tese como ao seu contido Los titulares de los derechos de propiedad intelectual autorizan la visualización del contenido de esta tesis a través de Internet, así como su reproducción, grabación en soporte informático o impresión para su uso privado o con fines de investigación. En ningún caso se permite el uso lucrativo de este documento. Estos derechos afectan tanto al resumen de la tesis como a su contenido